Mục sở thị miếu Lãi Lèn - nơi phát tích, lưu giữ hồn Xoan và diễn xướng hát Xoan nơi đất Tổ

Miếu Lãi Lèn ở đâu Phú Thọ?

Phú Thọ là vùng đất văn hóa lịch sử, là nơi tọa lạc của đền Hùng oai nghiêm cùng với những lễ hội truyền thống độc đáo. Đồng thời, các đình cổ, miếu cổ lưu giữ những Di sản văn hóa tốt đẹp của dân tộc. Trong đó, không thể không nhắc đến di sản hát Xoan. Và di sản này gắn liền chốn linh thiêng mang tên miếu Lãi Lèn.

Miếu Lãi Lèn (hay miếu Lèn) tọa lạc ở làng Phù Đức, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì. Đây là vùng đất trù phú với những cánh đồng lúa bằng phẳng và thôn làng đông đúc cư dân sinh sống.

Theo huyền tích thời đại Hùng Vương, miếu cổ Lãi Lèn là nơi phát tích của làn điệu hát Xoan Phú Thọ, là nơi lưu giữ hồn Xoan và diễn xướng hát Xoan của cư dân vùng đất Tổ. "Hát Xoan Phú Thọ" đã được Ủy ban Liên Chính phủ công ước UNESCO 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể ghi danh Di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại vào ngày 24/11/2011. 6 năm sau, ngày 8/12/2017, “Hát Xoan Phú Thọ - Việt Nam” tiếp tục được UNESCO đưa ra khỏi Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và ghi danh tại Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Sự bào mòn của thời gian đã khiến miếu Lãi Lèn dần xuống cấp không còn nguyên trạng thái như năm xưa. Vào năm 2011, tỉnh Phú Thọ đã quyết định phục dựng ngôi miếu cổ này với tổng diện tích lên đến gần 3.000m2. 

Tích xưa về nguồn gốc miếu Lãi Lèn

Lâu nay, nhân dân xã Kim Đức vẫn lưu giữ câu chuyện về nguồn gốc của miếu Lãi Lèn. Cụ thể, vào thời Hùng Vương, ba anh em vua Hùng đi tìm đất quanh núi Nghĩa Lĩnh để dựng thành. Khi đi qua làng Kim Đức và An Thái, trời đã về trưa, vua cùng các lạc hầu, lạc tướng quyết định dừng chân nghỉ lại vùng đất Kim Đức. Ở đây, nhìn thấy bọn trẻ chăn trâu, hái củi đang chơi các trò dân gian như đánh vật, kéo co ở ven đường, vua Hùng liền bảo các lạc hầu, lạc tướng ra gọi chúng vào hát cho nghe. Đồng thời, đem một số điệu hát truyền thống dạy cho bọn trẻ. 

Từ đó, để ghi nhớ công đức của vua Hùng, nhân dân quanh vùng Kim Đức đã lập miếu thờ, đặt tên là Lãi Lèn, chữ "lèn" là từ trong câu hát đêm chính của hát Xoan cổ. 

Câu chuyện từ trong huyền tích Hùng Vương đến nay vẫn được các bậc cao niên lưu giữ và kể lại cho bao thế hệ về nguồn gốc miếu cổ Lãi Lèn. Đồng thời luôn khắc ghi, truyền tụng về một điều vô cùng thiêng liêng của ngôi miếu này, đó là nơi phát tích ra làn điệu Xoan của vùng đất Tổ.

Miếu Lãi Lèn là không gian cổ kính thể hiện triết lý nhân sâu sắc trong truyền thuyết Hùng Vương và có sức sống trường tồn với thời gian. Ấy là triết lý gần dân, trọng dân được khởi nguồn từ thời đại các vua Hùng dựng nước, từ sự quan tâm của vua đối với đời sống tinh thần của nhân dân.

Những làn điệu hát Xoan được vua Hùng truyền dạy cho những đứa trẻ vùng Kim Đức dần dần đã lan tỏa trong đời sống nhân dân. Từ đó trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu, mang lại sự gắn kết cộng đồng làng xã sâu sắc.

Đến miếu Lãi Lèn vào thời điểm nào là lý tưởng nhất?

Du khách thập phương có thể đến miếu Lãi Lèn thắp hương hoặc vãn cảnh vào bất kỳ mùa nào trong năm. Tuy nhiên, thông thường, du khách thập phương sẽ đến vào vào mùa xuân, nhất là thời điểm tháng 3 âm lịch (dịp Giỗ Tổ Hùng Vương).

Đây là thời điểm đất Tổ có nhiều chương trình văn hóa lịch sử đặc sắc nhất. Đây cũng là thời điểm du khách đổ về đông nhất. Nếu đến miếu Lãi Lèn vào dịp này, du khách có cơ hội được nghe các làn điệu hát Xoan truyền thống, được tìm hiểu về gốc tích của các điệu hát này.

Di chuyển đến miếu Lãi Lèn bằng cách nào?

Như đã chia sẻ ở bên trên, miếu Lãi Lèn thuộc thành phố Việt Trì, vì thế, muốn đến địa điểm này, du khách cần đặt chân đến thành phố Việt Trì của tỉnh Phú Thọ. Nếu điểm xuất phát của du khách ở Hà Nội thì sẽ có một số phương tiện di chuyển như sau:

- Tàu hỏa: Nếu chọn di chuyển bằng tàu hỏa, du khách đến ga Hà Nội mua vé tàu hỏa đến địa điểm là ga Việt Trì. Sau khi xuống ga Việt Trì, du khách đặt xe taxi hoặc xe ôm để đến miếu Lãi Lèn và các địa điểm du lịch gần đó.

- Xe khách: Nếu du khách chọn đi xe khách thì sẽ đến bến xe Mỹ Đình mua vé xe đi tuyến Hà Nội - Việt Trì. Khi đến bến xe khách Việt Trì, du khách xuống xe, bắt taxi hoặc xe ôm để đến được miếu Lãi Lèn.

- Xe ô tô cá nhân, xe máy: Nếu chọn phương tiện này, du khách di chuyển thẳng theo đường Hồ Tùng Mậu, đường 32 đến cầu Trung Hà, rồi đi theo hướng chỉ dẫn đến thành phố Việt Trì. Từ đó, đi theo biển chỉ dẫn để đến miếu Lãi Lèn.

Những điều ấn tượng ở miếu Lãi Lèn

Kiến trúc miếu cổ

Vừa đặt chân đến miếu Lãi Lèn, du khách chắc chắn sẽ cảm nhận được màu sắc cổ kính, trầm mặc hiện diện trên những mái vòm cong vút, như tạc những đường nét lên trời xanh. Miếu Lãi Lèn có kiến trúc gồm tòa tiền tế với 3 gian 2 dĩ, kết hợp với bốn mái đao cong cùng đường cong là các đường gờ, nóc miếu được xây dựng tạo hình của đôi rồng từ hướng chầu mặt trời. Miếu có khoảng sân rộng 200m2 - đây là khu vực để tổ chức lễ hội và các hoạt động tín ngưỡng hằng năm.

Kiến trúc của miếu Lãi Lèn được xây dựng theo hình chữ "Đinh" gồm: khu tiền tế và hậu cung. Khu tiền tế gồm 5 gian và 2 dĩ, tổng thể là khoảng 18m x 7m; các gian giữa cách đều nhau khoảng 3,2m, các gian cạnh cũng cách đều nhau khoảng 2,6m và các gian dĩ cách đều nhau khoảng 1,6m.

Kết cấu kiến trúc bộ khung xây dựng của tiền tế miếu Lãi Lèn được làm đúng theo kiến trúc truyền thống miếu chùa Việt xưa. Các bộ và hoa văn các cốn đều được chạm khắc hình ảnh của tứ linh (long, lân, quy, phụng). Miếu Lãi Lèn Phú Thọ được làm kiểu mái cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ với 4 hàng chân cột gồm: 3 loại cột là cột cái, cột quân, cột hiên, tổng số cột trong miếu là 48 cột gỗ được làm từ gỗ lim.

Khu vực hậu cung miếu Lãi Lèn gồm 3 gian và 1 dĩ với quy mô khoảng 10m x 6m. Các cột, xà mang và xà dọc được xây dựng đục đẽo ăn khớp với nhau và được chạm khắc hổ phù. Chất liệu gỗ xây dựng của miếu chủ yếu là gỗ lim và táu mật, thêm vào mộng, mẹo và không cần sự giúp đữo của kim loại nào.

Trong không gian tiền tế, hậu cung thờ long ngai, câu đối, hoành phi. Nơi đây từ xa xưa thờ Tam vị Thánh Vương là Viễn Sơn Đại Vương, Ất Sơn Đại Vương, Áp Đạo Quan Đại Vương. Vậy nên, không chỉ là nơi phát tích làn điệu hát Xoan cổ, miếu Lãi Lèn còn là không gian thờ cúng Hùng Vương - một tín ngưỡng lâu đời của người Việt.

Hằng năm, cứ vào dịp tháng Giêng, từ mùng 1 đến mùng 5, nhân dân Kim Đức và các phường Xoan trong vùng sẽ tề tựu về miếu Lãi Lèn để thực hiện nghi thức thờ cúng Hùng Vương và tổ chức hát Xoan. Ở miếu này, nhân dân Kim Đức sẽ dâng cúng vua Hùng các món ăn như bánh lẳng, thịt bò - vốn là hai món ăn người dân dâng vua khi xưa. 

Làn điệu Xoan cổ - di sản văn hóa của đất Tổ

Miếu Lãi Lèn chính là địa điểm mà vua Hùng đã truyền dạy hát Xoan cho người dân Phú Thọ. Đến nay, hát Xoan cổ vẫn gắn liền với những câu chuyện lịch sử của thời đại Hùng Vương dựng nước, giữ nước.

Hằng năm, cứ vào dịp tháng Giêng (từ mùng 1 đến mùng 5), nhân dân Kim Đức và các phường Xoan trong vùng sẽ tề tựu về miếu Lãi Lèn để thực hiện nghi thức thờ cúng vua Hùng và tổ chức hát Xoan.

Ở miếu Lãi Lèn, nhân dân Kim Đức sẽ dâng cúng Hùng Vương các món ăn như bánh lẳng, thịt bò (đây là hai món năm xưa người dân dâng vua). Sau nghi lễ cúng Hùng Vương sẽ là nghi lễ hát Xoan gồm các bài Xoan cổ mà vua Hùng đã truyền dạy cho nhân dân như: Hát mời (Mời Vua Hùng về đón xuân cùng nhân dân), Hát nghi lễ (Hát thờ), Hát hội.

Đặc biệt vào dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, các nghệ nhân Xoan và nhân dân trong vùng coi miếu Lãi Lèn là chốn linh thiêng để hòa điệu, lắng đọng những câu Xoan làm say đắm lòng người. Những làn điệu hát Xoan được cất lên tại sân miếu Lãi Lèn thể hiện sự tri ân, ngưỡng vọng của nhân dân đối với công lao của các vua Hùng. Đồng thời thể hiện ước mơ, khát vọng cao đẹp về cuộc sống ấm no, hạnh phúc của nhân dân.

Để bảo vệ và lưu giữ các giá trị truyền thống, nhân dân trong vùng thường xuyên tổ chức hoạt động thực hành, truyền dạy và trình diễn nhằm giới thiệu, quảng bá Di sản Văn hóa Hát Xoan và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đến du khách trong và ngoài nước. Song song với việc tổ chức lễ hội tại địa phương, hằng năm các hoạt động văn hóa dân gian cũng được tổ chức đã giúp miếu Lãi Lèn trở thành điểm đến hấp dẫn về văn hoá cội nguồn tại Phú Thọ.

Xem thêm: Chiêm bái đền Mẫu Âu Cơ - nơi giữ gìn và tôn vinh tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ