Tìm về làng gốm cổ nhất Đông Nam Á: Nơi thời gian ngưng đọng, nơi đất sét hóa linh hồn

Bàu Trúc - làng gốm cổ nhất Đông Nam Á

Nhắc đến tỉnh Khánh Hòa mới, du khách sẽ nghĩ ngay đến những bãi biển xinh đẹp của Nha Trang, những vườn nho xanh ngát (thuộc Ninh Thuận cũ)... Thế nhưng, cách trung tâm Phan Rang - Tháp Chàm không xa có một "viên ngọc quý" khác đang thầm lặng kể câu chuyện về văn hóa và lịch sử - đó là làng gốm Bàu Trúc. 

Làng gốm Bàu Trúc không đơn thuần là một làng nghề truyền thống mà còn là kho báu văn hóa vô giá. Với tuổi đời lên đến hàng nghìn năm, Bàu Trúc tự hào là làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á vẫn tồn tại và giữ được phương pháp làm gốm hoàn toàn thủ công của người Chăm Pa. Nơi đây đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, minh chứng cho giá trị và ý nghĩa đặc biệt của nó. 

Đặt chân đến Bàu Trúc, du khách sẽ cảm nhận ngay lập tức được không khí rất đặc biệt. Đó là không gian làng quê mộc mạc, những ngôi nhà truyền thống thấp thoáng và đặc biệt là âm thanh thoăn thoắt của những đôi tay nghệ nhân đang "múa" cùng đất sét. Tất cả như đưa bạn trở về với không gian xưa, nơi nhịp sống chậm rãi, gắn liền với đất mẹ. 

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa (tỉnh Ninh Thuận cũ), những năm qua, người dân làng gốm Bàu Trúc tham gia những khóa tập huấn cơ bản về kỹ năng đón tiếp khách du lịch, cách tiếp thị sản phẩm gốm. Đặc biệt là những kỹ năng làm các món ăn truyền thống của người Chăm để phục vụ khách du lịch. Nhờ đó, những năm qua, thu nhập của người dân làng gốm Bàu Trúc đã tăng lên, sản phẩm gốm bán được nhiều hơn…

Hiện nay, du khách đến với làng gốm Bàu Trúc, nếu thích thì sẽ được các nghệ nhân hướng dẫn để du khách tự tay tạo ra những sản phẩm gốm theo ý của mình.

Làng gốm Bàu Trúc hiện có hàng chục cơ sở sản xuất, kinh doanh gốm với khoảng hơn 300 hộ dân gắn bó với nghề độc đáo này. Nơi đây được xem như một "Bảo tàng gốm của đồng bào Chăm" tại khu vực Nam Trung Bộ.

Về Bàu Trúc khám phá quy trình chế tác gốm thủ công

Điều làm nên sự đặc biệt của gốm Bàu Trúc chính là quy trình chế tác gốm thủ công hoàn toàn bằng tay được truyền từ đời này sang đời khác theo các truyền miệng và thực hành. Khác với nhiều làng gốm sử dụng bàn xoay hay khuôn đúc, người làng gốm Bàu Trúc vẫn giữ nguyên kỹ thuật truyền thống trong mọi công đoạn:

• Chọn đất: Đất sét để làm gốm được lấy từ sông Quao - dòng sông linh thiêng trong tân thức người Chăm. Sau đó được ngâm ủ kỹ lưỡng để đạt đến độ dẻo và mịn nhất định.

• Tạo hình thủ công: Các nghệ nhân, chủ yếu là phụ nữ người Chăm, không dùng bàn xoay mà di chuyển quanh cục đất sét, dùng đôi bàn tay khéo léo để nặn, vỗ, vuốt, kết hợp với các dụng cụ đơn giản như vỏ sò, que tre, vải để tạo hình sản phẩm. Mỗi sản phẩm gốm Bàu Trúc vì thế đều mang dấu ấn riêng, không có cái nào giống cái nào.

• Hoa văn tinh xảo: Sau khi tạo hình, sản phẩm gốm Bàu Trúc được hong khô tự nhiên dưới nắng. Các hoa văn Chăm Pa cổ đại như hình sóng nước, chim trời, hoa lá, vảy cá... được khắc, vẽ tỉ mỉ lên bề mặt, phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa phong phú của người Chăm. 

• Gốm được nung tự nhiên: Gốm Bàu Trúc không được nung trong lò kín mà nung lộ thiên bằng rơm, củi và vỏ trấu. Quá trình nung kéo dài từ 6 - 7 tiếng, tạo ra màu sắc đặc trưng của gốm Bàu Trúc là đỏ gạch, vàng rơm, nâu đen... tùy thuộc vào độ lửa và loại đất.

Chứng kiến những phụ nữ chân đi giật lùi, tay bốc đất sét nặng ra những tác phẩm nghệ thuật độc đáo như bình hoa, lu nước ở làng gốm Bàu Trúc, chị Thanh Hà (du khách ở TP Hồ Chí Minh) phải tốt lên: "Ôi, sao mà độc đáo, kỳ diệu đến thế". Không riêng chị Thanh Hà, nhiều du khách khác cũng khen ngợi những người phụ nữ Chăm đi thụt lùi để làm sản phẩm gốm độc đáo này không hết lời…

Những trải nghiệm khó quên khi đến làng gốm Bàu Trúc

Theo anh Vạn Quan Phú Đoan - Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX sản xuất thương mại và dịch vụ Gốm Chăm Bàu Trúc (đường 703 xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), những ngày đầu tháng 7/2025 khách du lịch gần xa tìm đến làng gốm Bàu Trúc ngày càng đông hơn. Đhách đến nhiều nên công việc tiếp các đoàn, việc giao lưu văn hóa, văn nghệ ngày càng nhộn nhịp hơn.

“Đặc biệt là từ tháng 4/2025 số lượng khách đến tăng số với năm trước, đây là niềm vui lớn, tín hiệu mừng cho sự phát triển đa dạng của làng gốm Bàu Trúc và các dịch vụ văn hóa Chăm ở xã Ninh Phước nói riêng, tỉnh Khánh Hòa nói chung…”, trích chia sẻ của anh Phú Đoan trên tờ Dân Việt.

Đến làng gốm Bàu Trúc, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng mà còn có cơ hội:

• Xem các nghệ nhân trình diễn: Bạn sẽ thực sự kinh ngạc trước sự khéo léo, điêu luyện của đôi tay người phụ nữ Chăm khi họ "múa" cùng đất sét, biến khối đất vô tri thành những tác phẩm nghệ thuật có hồn.
• Tự tay làm gốm: Nhiều xưởng gốm tại đây cung cấp dịch vụ cho du khách tự tay nặn thử các sản phẩm đơn giản dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Đây là một trải nghiệm vô cùng thú vị và đáng nhớ.

• Mua sắm quà lưu niệm: Các sản phẩm gốm Bàu Trúc đa dạng về mẫu mã từ đồ dùng sinh hoạt (bình, vò, nồi...) đến đồ trang trí, thủ công mỹ nghệ. Mỗi món đồ không chỉ là một sản phẩm mà còn là một tác phẩm nghệ thuật mang đậm giá trị văn hóa, là món quà ý nghĩa cho bạn bè và người thân.
• Tìm hiểu văn hóa Chăm: Làng gốm Bàu Trúc là một phần của tổng thể văn hóa Chăm. Du khách có thể kết hợp tham quan các địa điểm gần đó như Tháp Po Klong Garai, làng dệt Mỹ Nghiệp để có cái nhìn toàn diện hơn về nền văn minh Chăm Pa cổ.

Làng gốm Bàu Trúc không chỉ là một điểm đến du lịch mà còn là một hành trình trở về với cội nguồn, khám phá những giá trị văn hóa truyền thống đang được gìn giữ một cách bền bỉ. Nơi đây là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của một nền văn hóa cổ đại, và chắc chắn sẽ để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng mỗi du khách.

 Xem thêm: Review 3N2Đ ở đảo Bích Đầm: Điện yếu, nước thiếu nhưng tình người lúc nào cũng đầy ắp